Wyrzucali ich z domów o świcie, pozwalając zabrać tylko część dobytku. Poznań przypomina o tragedii sprzed 87 lat

W czwartek, 5 listopada, przy pomniku Wypędzonych Wielkopolan w parku im. Karola Marcinkowskiego odbyły się uroczystości upamiętniające mieszkańców regionu przymusowo pozbawionych domów podczas II wojny światowej. W imieniu władz Poznania uczestniczył w nich zastępca prezydenta Marcin Gołek.

W swoim wystąpieniu zwrócił uwagę, iż wysiedlenie oznaczało znacznie więcej niż utratę mieszkania czy pozostawionego majątku. Odbierało ludziom poczucie bezpieczeństwa, więzi z najbliższym otoczeniem i możliwość decydowania o własnym życiu.

– Wypędzenie odbiera człowiekowi dom. A dom to przecież nie tylko ściany – to widok z okna, sąsiedzi, mowa słyszana na ulicy, groby bliskich. Kto raz stracił dom, ten wie, iż łatwiej odbudować mury niż odzyskać poczucie bezpieczeństwa – mówił Marcin Gołek.

Zastępca prezydenta odniósł się również do współczesnych doświadczeń wojennych, wskazując na solidarność mieszkańców Poznania z osobami, które w ostatnich latach musiały uciekać ze swoich krajów.

– Pamięć o krzywdzie naszych przodków nie uczyniła nas zgorzkniałymi – nauczyła nas solidarności – podkreślił.

Szczególną wymowę miała obecność świadków historii, którzy pamiętają niemiecką okupację i losy wysiedlanych rodzin.

Miejscem uroczystości był pomnik Wypędzonych Wielkopolan, odsłonięty 5 listopada 2024 roku u zbiegu ulic Powstańców Wielkopolskich i Towarowej. Monument, zaprojektowany według koncepcji pracowni Karola Badyny, przedstawia stłoczone postacie w różnym wieku.

Forma płaskorzeźby nawiązuje do dwóch doświadczeń towarzyszących wysiedleniom: dramatycznego momentu utraty domu oraz transportów w przepełnionych wagonach towarowych, którymi okupanci wywozili ludność z zajętych terenów.

Historia, którą przypomina monument, rozpoczęła się zaledwie dwa miesiące po niemieckiej napaści na Polskę.

O świcie 5 listopada 1939 roku w Poznaniu ruszyły zorganizowane wysiedlenia polskich mieszkańców. Niemieckie władze okupacyjne dążyły do usunięcia ludności uznawanej za niepożądaną z ziem wcielonych do III Rzeszy.

O tym, kto zostanie pozbawiony domu, mogły decydować między innymi przedwojenna działalność polityczna, sytuacja majątkowa czy opinie miejscowych Niemców. Wysiedlenia obejmowały zarówno osoby znane z życia publicznego, jak i całe rodziny niemające żadnego wpływu na decyzje okupanta.

Jednym z najważniejszych miejsc związanych z tym procederem był Lager Glowna, obóz przejściowy utworzony pod koniec października 1939 roku na terenie dawnych magazynów wojskowych przy ulicy Bałtyckiej w poznańskiej dzielnicy Główna.

Obóz składał się z pięciu baraków, w tym trzech drewnianych, budynku niemieckiej administracji i zabudowań gospodarczych. To właśnie tam trafiali ludzie oczekujący na przymusowy transport poza granice ziem bezpośrednio wcielonych do Rzeszy.

Wśród więźniów znaleźli się przedstawiciele poznańskiego życia politycznego, naukowego i społecznego. Przez obóz przeszli między innymi były prezydent Poznania Cyryl Ratajski, współtwórca Uniwersytetu Poznańskiego prof. Michał Sobeski, lekarz i społecznik ppłk dr Leon Drożyński oraz ks. Józef Prądzyński, zaangażowany w życie społeczne i religijne Wielkopolski.

Skala wysiedleń była ogromna. Według danych Instytutu Pamięci Narodowej przez Lager Glowna przeszło około 33,5 tysiąca osób. Niemal 33 tysiące z nich deportowano do Generalnego Gubernatorstwa.

Wśród wywiezionych było ponad 31 tysięcy Polaków, 1112 Żydów oraz około 450 Romów. Około 27 tysięcy deportowanych stanowili mieszkańcy Poznania.

Obóz był również miejscem śmierci. Historycy ustalili co najmniej 26 przypadków zgonów więźniów, w tym pięciorga dzieci i osób starszych.

Akcja wysiedleńcza rozpoczęta w listopadzie 1939 roku trwała przez kolejne lata okupacji, aż do 1944 roku. Jej skutki dotknęły ogromną część społeczeństwa polskiego.

Według różnych szacunków historyków z ziem wcielonych do III Rzeszy deportowano do Generalnego Gubernatorstwa od około 400 tysięcy do ponad miliona osób.